ਰਾਏਕੋਟ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਖਤੇ-ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਆਖਰੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹਿਰੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰ ਬੱਸੀਆਂ ਕੋਠੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਰਾਤ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਕੋਲ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅੰਗਰੇਜ ਹਕੂਮਤ ਨੇ 12 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਸਮੇਂ 31 ਦਸੰਬਰ 1849 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ , ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਵਿਚ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਸੀ।
ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਆਰਾਮ ਘਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕੋਠੀ ਮਿਲਟਰੀ ਦੀ ਅਸਲਾ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਡੀਪੂ ਵੀ ਰਹੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸੇ ਕੋਠੀ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਬਾਗੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹਿਰੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
2011 ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਵਿਖੇ ਆਏ ਤੱਤਕਾਲੀਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 13 ਏਕੜ ਵਿਚ ਫੈਲੀ 200 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ 5 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਗਾ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜਿਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 8.5 ਏਕੜ ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ 4.5 ਏਕੜ ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ । ਜਦਕਿ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਇੱਕ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਖੇਤਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਰੀ ਬੁੱਤ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।
ਬਦਲੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਇਸ ਧਰੋਹਰ ਨੂੰ ਸਾਂਬਣ ਲਈ ਕਸੀਦੇ ਤਾ ਪੜੇ ਗਏ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਹਾਲੇ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਇਹ ਆਖਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੋਣਵੇਂ ਸੈਲਾਨੀ ਹੀ ਇਸ ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਖਾਸ ਕਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹੋ ਸਕੇ।